Mersinli bilim insanlarından gıda atığı dönüşümünde devrim: Domates sapından biyomedikal cam üretildi

Mersin Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Çevre Teknolojileri Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nadir Dizge, "Atık Domates Sapı Külünden Bioaktif Fosfat Cam Üretim Yöntemi" projesiyle domates saplarını fosforik asitle işleyerek camsı bir yapıya dönüştürdüklerini belirtti.

Sıfır Atık Günü'nün bu yılki teması "gıda atığı" olarak belirlendi. Gıda atıklarının dönüştürülerek tekrar kullanılması için çalışmalar yapılıyor.

Bu kapsamda bilim insanları, Mersin, Hatay ve Çukurova bölgesindeki domates saplarını tarlalarda çürümeye bırakmak yerine katma değerli malzemeye dönüştürdü.

Dizge ve ekibi, sera ve tarlalardaki domates sapı atıklarını biyoaktif fosfat cama dönüştüren "Atık Domates Sapı Külünden Bioaktif Fosfat Cam Üretim Yöntemi" projeleri için patent başvurusunda bulundu.

Tarımsal organik atıkları katma değerli biyomalzemeye dönüştürerek sıfır atık ve düşük karbon ayak izi yaklaşımını destekleyen 2025 yılındaki proje, 1 yıllık saha ve laboratuvar çalışmalarının sonucunda tamamlandı.

Dizge, Çukurova'nın, özellikle Mersin ve Antalya'nın, Türkiye'nin önde gelen domates üretim bölgelerinden olduğunu anımsatarak, geçen yıl domates saplarından atık suyu ya da ağır metali tutabilecek bir çözüm bulmak için çalışma yaptıkları sırada bu fikrin ortaya çıktığını söyledi.

Saha ve laboratuvar çalışmaları sırasında domates saplarının yaklaşık 900 santigrat derecede işlenmesinin ardından kalsiyum içeriğinin yüksek olduğunu fark ettiklerine dikkati çeken Dizge, "Domates saplarını fosforik asitle işledik ve camsı bir yapı elde ettik. Böylece kalsiyum fosfat bazlı bir cam malzemesi ya da cam katkı maddesi üretilebileceğini gördük. Aslında süreç biraz tesadüfen ilerledi. Bu çalışmayı Doç. Dr. Hüdaverdi Arslan ve Dr. Zelal Işık ile birlikte yürütüyoruz. Tarımsal atıkları katma değerli ürünlere dönüştürmek amacıyla domates saplarından yenilikçi bir biyomalzeme geliştirdik." bilgisini verdi.

Dizge, şunları kaydetti:

"Türkiye'de yıllık yaklaşık 14-15 milyon ton domates üretiliyor. Bu üretimden 7-12 milyon ton tarımsal biyokütle atığı olarak ortaya çıkıyor. Bu atıkların çoğu ekonomik değer yaratmadan tarlada bırakılıyor, seralarda yakılıyor veya kompost olarak bertaraf ediliyor. Biz bu düşük değerli atıkları yüksek katma değerli biyomalzemelere dönüştürerek döngüsel ekonomi açısından yeni bir yaklaşım sunuyoruz."

Domatesin kendi bünyesinin de kalsiyum açısından zengin olduğuna işaret eden Dizge, "Biyomalzeme, cam sanayinde silisyum yerine çevreci alternatif bir katkı maddesi olarak kullanılabilir. Böylece doğadan kumdan alınan silisyum miktarını azaltmış oluyorsunuz." dedi.

- "TARLADA BIRAKILARAK ÇÜRÜYEN SAPLARA EKONOMİK DEĞER KAZANDIRIYORUZ"

Dizge, hasat sonrası genellikle tarlada bırakılarak çürümeye terk edilen domates saplarını, uyguladıkları termal işlem ve kimyasal modifikasyon sayesinde yüksek kalsiyum içeriğine sahip bir ara ürüne dönüştürdüklerini vurgulayarak, şöyle devam etti:

"Bu ürünü asitle işleyerek camsı yapıya sahip, kalsiyum fosfat esaslı bir cam malzemesi elde ettik. Geliştirdiğimiz malzeme biyouyumluluğu sayesinde diş hekimliği başta olmak üzere biyomedikal uygulamalarda da kullanılabilir. Bu çalışma, hem tarımsal atıkları ekonomiye kazandırmak hem de doğal kaynak tüketimini azaltmak açısından önemli bir örnek."

Projenin çevresel değerine de dikkati çeken Dizge, "Asıl can alıcı nokta, bitki bünyesinde doğal olarak bulunan bileşenleri açığa çıkarıp yüksek katma değerli bir ürüne dönüştürmek. Hasat sonrası tarlada bırakılarak çürüyen saplara bu sayede ekonomik değer kazandırıyoruz, böylece hem atık yönetimine katkı sağlıyor hem de sürdürülebilir üretim anlayışını destekliyoruz." şeklinde konuştu.