Yaşar Kemal’in “fırat Suyu Kan Akıyor Baksana” Adlı Kitabı İçin Mini Bir Deneme

Ünlü Yazarımız Yaşar Kemal, yerel-çevresel sözcükleri yerli yerince kullanmış kitabında. O bir halkbilimci, destancı, romancıdır.. Çocukluğu, gençliği halk arasında, halk içinde geçmiştir. Yaşadığı Kadirli-Hemite Köyü’nde halktan derlediği sözcükleri, ağıtları, deyimleri kitaplarında kullanmış, yansıtmış, edebiyata geçirmiştir.

Söz konusu sözcükler bizim çevremizde-yöremizde de (Karaisalı, Tarsus, Toroslar, Çukurova…) kullanılmaktadır. Sonra bu sözcüklere başka yörelerde de tanık oldum. O açıdan bu sözcüklere yerel-yöresel diyemiyorum…

Onun köyü, çevresi Türkmenlerden oluşmaktadır. O yörenin, çevrenin kültürüyle yetişmiştir…

Halkevlerinin, Ramazanoğlu Kütüphanesinin, Dinoların yönlendirmesiyle halkbilim ögeleri Yaşar Kemal kitaplarında yerini almıştır…

Okuduğum, “Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana” adlı kitaptan çıkardığım yerel-çevresel sözcükleri anlamlarıyla birlikte sunuyorum.

A

Apak : Çok beyaz.

Azman: Azılı, şer olan, ya da büyük olan anlamındadır.

B

Bir tutam: Bir varlığın elde tutulan bölümü

Bir top bulut: Top gibi gökte görülen bulut

Büklüm: Saçın bükülmüş durumu. Yolun dönemeci…

Ç

Çatlamak: Bir aygıtın kendiliğinden ikiye üçe, beşe çat diye ses çıkarak ayrılması. Ya da bir insanın bir olay karşısında bir an değişime uğraması.

D

Davlumbaz: Ocaklar için kullanılan madeni bir aygıt.

Debellenmek: Yere çamura yatıp çalkanmak…

Ç.

Çont: Felç olmak.

G

Gebermek: kötü bir biçimde ölmek.

Giyit: Giysi, kumaş, ya da bezden dikilmiş üstlük.

Göğünmek: İnsan üzerindeyken bez, ya da kumaşın ateşte yanma derecesinde renk alması.

H

Hışırtı: Bir eşya ya da maddenin birbirine sürtünerek çıkardığı ses.

Höpürt(det)mek: Kahve içirken çıkarılan içme sesi.

K

Kamaştı: Güneşten, ya da yoğun ışıktan, ekşiden, gözün,yüzün değişim görüntüsü.

Kıvıl kıvıl:Az az devinmek, kıpırdamak..

Küf-küf kokulu: Bir aygıtın paslanması; pas kokusu…

Kocaman: Büyük, iri bir nesne, ya da insan, hayvan...

Kılav: Kösüre taşında, ya da meşin kayışta bıçak bileme eyleme.

M.

Menevişlenme: Dalgalanma; mor mavi arası renk…

Mil: Toprak aşınmasıyla bir çukurda biriken kum, alivyonlu toprak. Örgü için kullanılan madeni tığ.

Mükellef: Yükümlü.

N

Nan: Ekmek.

Nergis: Şubat martta açılan güzel kokulu sarımsı bir çiçek.

I

Iğıl ığıl akmak: Yavaş yavaş akmak.

Işıl ışıl: Bir yanıp bir kapanan ışık eylemi.

İ

İnilti: Hasta bir insanın çıkardığı ses.

Ö

Örümcek: Çok ayaklı, sinek avlamak için kendine ağ ören bir böcek.

P

Pança : Avuç.

Pespembe: Pembe rengi yoğun olan, çiçek ya da bez, kumaş.

Peri-li: Çok güzel olan ya da cinli şeytanlı yer.

Pörtlemiş: Bazı insanların korkudan gözleri çıkacakmış gibi olması.

Pütürlü: Bir kabın veya eşyanın yüzeyinde kısa çıkıntıların çok olması.

S

Sahan: Madeni yemek kabı.

Savat: Nakış, ya da su içilen dere, pınar, yer.

Som: Nitelikli olan

Silkmek: Savan, çul, sofra, halıyı çırpma eylemi

Sapır sapır: Herhangi bir şeyin dökülürken çıkardığı ses. Daha çok insanlar için kullanılır. Canlıların bezmiş yıpranmış durumunun dökülüşü sırasında çıkardığı ses.

Sünmüş: Yüksekten, yandan harhangi bir şeyi almak için uzanmak.

T

Tansık: Olağanüstülük,mucize

Terütaze: Bir bitkinin meyvenin çok taze olma konumu.

Tavşan kanı: Çayın demli durumu.

Telis: jüt yapılan ipten dokunmuş çuval, harar vs.

Tıp etmek: Bir konunun hemen usa gelmesi. Su damalarının düşerken çıkardığı ses.

Tıpatıp: Aynı. Benzemek

Ü

Üzengi: At binmelik için ayak basma aygıtı.

V

Veryansın etmek: Çok konuşmak, çok söylenmek.

Y

Yalp yalp: Parlamak, parıltı vermek.

Yağır olma: Bir hayvanın sırıtını palan ya da semerin vurması…

Yamru yumru: Yamulmuş, ezilmiş eşya.

Yalpalayan: Bir insanın yürürken sağa sola sallanması.

Yudu: Yıkama işini gerçekleştirdi

Yarık: Bir maddenin bir yerinden açılmış olması.

Yeyni: Hafif olan aygıt vs.

Z

Zınk: Aniden durmak. (Zınk diye durdu.)

Zincarlık: Karmaşık çalılık yer.

Zinhar: Yok demek. Bir şeyin yokluğu için kullanılır…